Jestem pokrzywdzony przestępstwem, co mogę zrobić?

Każdy może znaleźć się w sytuacji, w której zostanie oszukany, okradziony, pobity, zastraszony albo nękany. Czasem sprawa jest oczywista od razu. Innym razem człowiek nie wie, czy to już przestępstwo, czy „tylko” konflikt rodzinny, sąsiedzki albo finansowy.

Warto wtedy wiedzieć, jakie są pierwsze kroki, gdzie zgłosić sprawę i jakie prawa ma osoba pokrzywdzona.

1. Kim jest pokrzywdzony?

Pokrzywdzony to osoba, której dobro zostało bezpośrednio naruszone albo zagrożone przez przestępstwo. Może chodzić na przykład o zdrowie, wolność, nietykalność cielesną, dobre imię, bezpieczeństwo, mienie albo pieniądze.

Pokrzywdzonym może być więc osoba, która została pobita, której grożono, którą oszukano przy sprzedaży, której ukradziono rzecz, zniszczono mienie albo która padła ofiarą przemocy domowej czy uporczywego nękania.

2. Od czego zacząć?

Najpierw trzeba zadbać o bezpieczeństwo. Jeżeli zagrożenie trwa, należy wezwać Policję albo pogotowie. W sytuacji nagłej należy dzwonić pod numer alarmowy 112.

Jeżeli nie ma bezpośredniego zagrożenia, warto spokojnie zebrać informacje i dowody.

Pomocne mogą być:

a) wiadomości SMS, e-maile, wydruki rozmów i zrzuty ekranu,

b) zdjęcia obrażeń, uszkodzonych rzeczy albo miejsca zdarzenia,

c) dokumentacja medyczna,

d) dane świadków,

e) potwierdzenia przelewów,

f) umowy, faktury, ogłoszenia, korespondencja ze sprawcą,

g) numery telefonów, adresy e-mail, dane kont bankowych,

h) nagrania, jeżeli osoba pokrzywdzona je posiada.

Nie warto usuwać wiadomości ani blokować od razu wszystkich kontaktów, jeżeli przez to można stracić ważne dowody. Lepiej wcześniej zrobić kopie, zrzuty ekranu albo wydruki.

3. Gdzie zgłosić przestępstwo?

Zawiadomienie o przestępstwie można złożyć na policji albo w prokuraturze.

Można to zrobić:

a) ustnie,

b) pisemnie,

c) listownie.

W zawiadomieniu należy opisać/omówić:

- co się stało,

- kiedy i gdzie doszło do zdarzenia,

- kto mógł być sprawcą,

- kto był świadkiem,

- jaka szkoda powstała,

- jakie dowody są dostępne,

- czy pokrzywdzony domaga się ścigania sprawcy, jeżeli taki wniosek jest wymagany.

Nie trzeba znać dokładnego przepisu ani samodzielnie wskazywać kwalifikacji prawnej. Wystarczy jasno opisać to co się wydarzyło.

4. Czy każde nieuczciwe zachowanie jest przestępstwem?

Nie każde niesprawiedliwe zdarzenie kwalifikuje się jako przęstepstwo.

Przykładowo, jeżeli ktoś nie oddał pieniędzy, nie zapłacił faktury albo nie wykonał umowy, może to być przede wszystkim sprawa cywilna. Sprawą karną może się stać wtedy, gdy od początku było oszustwo, wprowadzenie w błąd albo zamiar wyłudzenia pieniędzy.

Podobnie konflikt sąsiedzki, rodzinny albo pracowniczy nie zawsze oznacza przestępstwo. Wszystko zależy od konkretnych okoliczności: czy były groźby, przemoc, uporczywe nękanie, zniszczenie rzeczy, przywłaszczenie mienia albo inne zachowanie zabronione.

Dlatego przed złożeniem zawiadomienia warto uporządkować fakty i dokumenty.

5. Co dzieje się po zgłoszeniu sprawy?

Po przyjęciu zawiadomienia policja albo prokuratura sprawdza, czy są podstawy do prowadzenia postępowania.

Organ może:

a) wszcząć postępowanie,

b) odmówić wszczęcia postępowania,

c) wezwać osobę zawiadamiającą do uzupełnienia informacji,

d) przesłuchać osobę zawiadamiającą jako świadka,

e) zabezpieczyć dowody.

Jeżeli zachodzi potrzeba sprawdzenia informacji podanych w zawiadomieniu, decyzja o wszczęciu albo odmowie wszczęcia powinna zostać wydana najpóźniej w terminie 30 dni od otrzymania zawiadomienia.

Jeżeli osoba, która złożyła zawiadomienie, nie zostanie w ciągu 6 tygodni poinformowana o wszczęciu albo odmowie wszczęcia postępowania, może złożyć zażalenie do prokuratora nadrzędnego albo prokuratora sprawującego nadzór.

6. Jakie prawa ma pokrzywdzony?

W postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony jest stroną. Oznacza to, że może aktywnie działać w sprawie.

Pokrzywdzony może między innymi:

a) składać wnioski dowodowe,

b) wnosić o przesłuchanie świadków,

c) przekazywać dokumenty i inne dowody,

d) korzystać z pomocy pełnomocnika,

e) żądać informacji o swoich prawach,

f) w określonych sytuacjach przeglądać akta,

g) zaskarżyć odmowę wszczęcia albo umorzenie postępowania,

h) domagać się naprawienia szkody lub zadośćuczynienia.

Przed pierwszym przesłuchaniem pokrzywdzony powinien otrzymać pouczenie o swoich prawach i obowiązkach. Warto dokładnie się z nimi zapoznać.

Warto pamiętać, że po skierowaniu aktu oskarżenia do sądu status ten ulega zmianie. W postępowaniu sądowym pokrzywdzony nie jest już automatycznie stroną, staje się nią dopiero wtedy, gdy złoży oświadczenie, że będzie działał w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Oświadczenie należy złożyć najpóźniej do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na pierwszej rozprawie głównej (tj. do momentu odczytania aktu oskarżenia przez prokuratora). Złożenie oświadczenia o działaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego pozwala pokrzywdzonemu na aktywny udział w procesie (zadawanie pytań, składanie wniosków dowodowych) obok prokuratora. Można je złożyć na piśmie lub ustnie do protokołu.

7. Co zrobić, gdy odmówiono wszczęcia albo umorzono sprawę?

Jeżeli Policja albo prokuratura odmówi wszczęcia postępowania albo umorzy sprawę, nie zawsze oznacza to koniec możliwości działania.

Pokrzywdzony może złożyć zażalenie. Co do zasady termin na zażalenie wynosi 7 dni od doręczenia postanowienia.

W zażaleniu warto wskazać, dlaczego pokrzywdzony nie zgadza się z decyzją. Można podnieść na przykład, że:

a) nie przesłuchano ważnych świadków,

b) nie zabezpieczono dokumentów,

c) pominięto istotne wiadomości albo nagrania,

d) błędnie oceniono dowody,

e) nie wyjaśniono wszystkich okoliczności sprawy.

Przed złożeniem zażalenia warto sprawdzić akta, jeżeli jest taka możliwość. Dzięki temu łatwiej ustalić, czego w sprawie zabrakło.

8. Czy w sprawie karnej można odzyskać pieniądze?

Tak, w wielu przypadkach pokrzywdzony może domagać się naprawienia szkody.

Jeżeli doszło do skazania, sąd może orzec obowiązek naprawienia szkody, a na wniosek pokrzywdzonego powinien taki obowiązek orzec. Może chodzić na przykład o zwrot wyłudzonych pieniędzy, wartość skradzionej rzeczy, koszt naprawy uszkodzonego mienia albo zadośćuczynienie za krzywdę.

Wniosek o naprawienie szkody warto złożyć jasno i konkretnie. Należy wskazać kwotę oraz dołączyć dokumenty, które ją potwierdzają, na przykład faktury, potwierdzenia przelewów, umowy, kosztorysy albo dokumentację medyczną.

Trzeba pamiętać, że sprawa karna nie zawsze rozwiązuje cały problem finansowy. Jeżeli sąd karny nie naprawi szkody w całości, w niektórych sytuacjach można dochodzić pozostałej części roszczenia w postępowaniu cywilnym.

9. Sprawy ścigane na wniosek i sprawy prywatnoskargowe.

Niektóre przestępstwa są ścigane dopiero po złożeniu wniosku przez pokrzywdzonego. W praktyce oznacza to, że samo opisanie zdarzenia może nie wystarczyć, jeżeli prawo wymaga wyraźnego żądania ścigania sprawcy.

Są też sprawy, które co do zasady wymagają prywatnego aktu oskarżenia. Dotyczy to niektórych czynów o mniejszym ciężarze, na przykład części spraw o zniesławienie, znieważenie albo naruszenie nietykalności cielesnej.

Dlatego przy zgłoszeniu warto zapytać, czy w danej sprawie potrzebny jest wniosek o ściganie albo czy sprawa nie wymaga prywatnego aktu oskarżenia.

10. O czym trzeba pamiętać przy składaniu zeznań?

Składając zawiadomienie albo zeznania, należy mówić prawdę i opisywać to, co rzeczywiście się wie. Nie trzeba zgadywać, dopowiadać ani oceniać sprawy prawniczo.

Warto oddzielić fakty od przypuszczeń.

Przykład:

Zamiast mówić: „On na pewno chciał mnie oszukać”, lepiej opisać konkrety: „Zapłaciłem 1 500 zł, po otrzymaniu pieniędzy sprzedający przestał odpowiadać, usunął ogłoszenie i nie wysłał towaru”.

Taki opis jest bardziej przydatny dla organów ścigania.

11. Jakie dokumenty zabrać do prawnika?

Osoba pokrzywdzona, która chce skorzystać z pomocy prawnej, powinna zabrać możliwie dużo dokumentów związanych ze sprawą.

Przydatne mogą być:

a) zawiadomienie o przestępstwie,

b) potwierdzenie złożenia zawiadomienia,

c) pisma z Policji, prokuratury albo sądu,

d) postanowienie o odmowie wszczęcia albo umorzeniu,

e) wiadomości SMS, e-maile i zrzuty ekranu,

f) zdjęcia,

g) dokumentacja medyczna,

h) potwierdzenia przelewów,

i) umowy i faktury,

j) dane świadków,

k) notatki z datami i opisem zdarzeń.

Jeżeli sprawa dotyczy przemocy, gróźb albo nękania, warto spisać chronologicznie, co się wydarzyło: daty, miejsca, osoby obecne, treść gróźb, sposób kontaktu sprawcy i reakcję pokrzywdzonego.

14. Najważniejsze zasady.

Po pierwsze, nie należy zwlekać ze zgłoszeniem poważnej sprawy. Im szybciej zostaną zabezpieczone dowody, tym większa szansa na skuteczne wyjaśnienie zdarzenia.

Po drugie, trzeba zachowywać dokumenty i wiadomości. Nawet krótki SMS, potwierdzenie przelewu albo zdjęcie może mieć znaczenie.

Po trzecie, należy odbierać korespondencję z Policji, prokuratury i sądu. W pismach często znajdują się ważne terminy.

Po czwarte, nie trzeba znać przepisów, żeby zgłosić przestępstwo. Najważniejsze jest dokładne opisanie faktów.

Po piąte, jeżeli pokrzywdzony nie zgadza się z odmową wszczęcia albo umorzeniem sprawy, powinien szybko sprawdzić termin na zażalenie.

Osoba pokrzywdzona przestępstwem ma prawo szukać ochrony i domagać się wyjaśnienia sprawy. Może złożyć zawiadomienie na policji albo w prokuraturze, przekazywać dowody, składać wnioski, korzystać z pomocy pełnomocnika i zaskarżać niekorzystne decyzje. W wielu sprawach można również żądać naprawienia szkody albo zadośćuczynienia. Nie warto rezygnować z działania tylko dlatego, że sprawa wydaje się trudna albo stresująca.

W razie wątpliwości można skorzystać z nieodpłatnej pomocy prawnej. Prawnik pomoże ocenić dokumenty, wyjaśni możliwe kroki i wskaże, jakich terminów należy pilnować.