Zgodnie z art. 29 ust. 1 Ustawy z dnia 19.08.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (t.j. Dz. U.2024 r., poz. 917) osoba chora psychicznie może zostać przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez wyrażenia na to zgody, jeżeli:
1) dotychczasowe jej zachowanie wskazuje, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie jej stanu zdrowia;
2) jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie w szpitalu psychiatryczny przyniesie poprawę jej stanu.
Działania w trybie ustawy powinny być podejmowane przede wszystkim wobec dzieci, młodzieży i osób starszych, jak również osób znajdujących się w sytuacjach stwarzających zagrożenie dla ich zdrowia psychicznego (art. 4 ust. 1 w/w ustawy).
Prokurator powinien ingerować, zwłaszcza gdy nie ma innych osób uprawnionych do złożenia wniosku o umieszczenie osoby chorej psychicznie w szpitalu psychiatrycznym, tj. małżonka, krewnych w linii prostej, rodzeństwa, przedstawiciela ustawowego czy opiekuna faktycznego, lub gdy osoby te są nieporadne lub nie interesują się losem osoby chorej psychicznie.
Wymogi formalne wniosku.
Do wniosku należy dołączyć wydane nie później niż na 14 dni przed złożeniem wniosku orzeczenie lekarza psychiatry szczegółowo uzasadniające potrzebę leczenia w szpitalu psychiatrycznym. Jeżeli złożenie takiego orzeczenia nie jest możliwe, w uzasadnieniu wniosku należy uprawdopodobnić zasadność wniosku wszelkimi innymi dostępnymi dowodami, wskazać przyczyny niemożności dołączenia orzeczenia lekarskiego i jednocześnie zawnioskować, aby sąd zarządził poddanie uczestnika postępowania badaniu przez lekarza psychiatrę. Badanie może być przeprowadzone również bez zgody uczestnika przy zastosowaniu przymusu bezpośredniego (art. 30 ust. 1–3 oraz art. 18–21 ustawy).
Sąd właściwy.
Sądem właściwym do rozpoznania sprawy jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek (art. 29 ust. 2 ustawy).
Tryb postępowania.
Sąd orzeka po przeprowadzeniu rozprawy, która powinna odbyć się niezwłocznie, nie później niż w terminie 14 dni od wpływu wniosku. Rozprawa ta może odbyć się w szpitalu. W postępowaniu mają odpowiednie zastosowanie przepisy KPC o postępowaniu nieprocesowym z uwzględnieniem regulacji ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Sąd zawiadamia prokuratora o potrzebie wzięcia udziału w postępowaniu, jeżeli uzna to za konieczne (art. 42, 45, 46 ust. 4 ustawy).
Udział prokuratora w postępowaniu sądowym.
W sprawach, w których postępowanie toczy się z inicjatywy prokuratora, powinien on uczestniczyć w rozprawie. O wyniku rozprawy prokurator składa niezwłocznie sprawozdanie wraz z własną oceną orzeczenia przełożonemu, który swym podpisem lub adnotacją w aktach podręcznych stwierdza przyjęcie sprawozdania (§ 360 ust. 3 i 5 Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury z dnia 7 kwietnia 2016 r. t.j. Dz.U. 2025 r., poz.753).
Prokurator może w każdym stadium postępowania zmienić stanowisko, w tym cofnąć lub zmienić wniosek, jeżeli uzasadniają to okoliczności sprawy (§ 362 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury z dnia 7 kwietnia 2016 r. t.j. Dz.U. 2025 r., poz.753).
Orzecznictwo
1. Postanowienie SN z 5.9.2008 r., III CSK 178/08,
Wniosek o umieszczenie osoby chorej psychicznie w szpitalu psychiatrycznym (art. 29 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego może być złożony przez prokuratora.
2. Postanowienie SN z 5.11.2015 r., V CSK 456/15,
Pojęcie „znacznego pogorszenia stanu zdrowia psychicznego”, o którym mowa w art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1375, ze zm.), oznacza doprowadzenie się przez osobę chorą psychicznie, na skutek niepodejmowania leczenia, do stanu uniemożliwiającego jej funkcjonowanie w rodzinie, miejscu zamieszkania lub w pracy, a więc wtedy, gdy następuje degradacja ról społecznych. Pojęcie to nie obejmuje takiego stanu, kiedy osoba chora psychicznie wprawdzie zachowuje się w sposób odbiegający od przyjętych wymogów społecznych, ale ma zachowaną zdolność funkcjonowania w otaczającej go rzeczywistości społecznej.
Przewidywanie „znacznego pogorszenia stanu zdrowia” zawiera element prognozujący, oparty na ocenie jak może wpłynąć brak leczenia szpitalnego na stan zdrowia osoby chorej psychicznie, przy czym ocena ta musi uwzględniać ocenę dotychczasowego zachowania chorego i jego zmiany w aspekcie czasowym oraz wpływ tego zachowania na stan zdrowia w okresie przed wydaniem orzeczenia. Ustalenie związku przyczynowego odmowy leczenia ze znacznym pogorszeniem stanu zdrowia w okresie przed wydaniem orzeczenia pozwala na pewniejszą ocenę co do prognoz takiego pogorszenia w przyszłości.
3. Postanowienie SN z 22.6.2018 r., II CSK 22/18
Istnieje konieczność ścisłego, rygorystycznego ujmowania przesłanek przymusowego przyjęcia do szpitala psychiatrycznego, jako wyjątków od zasady dobrowolności udzielania świadczeń zdrowotnych, stanowiących zarazem głęboką ingerencję w konstytucyjnie chronione wartości, takie jak godność i wolność człowieka. Okoliczności te powodują, że badanie podstaw przymusowej hospitalizacji musi być każdorazowo szczególnie wnikliwe, a sąd powinien w tym zakresie szerzej korzystać z własnej inicjatywy w poszukiwaniu faktów i dowodów, odstępując od rygorów zasady kontradyktoryjności.
W świetle brzmienia i celów art. 29 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 882 ze zm.) uzasadnione przewidywanie nawet znacznej poprawy stanu zdrowia w związku z przymusową hospitalizacją może stanowić jej podstawę tylko wtedy, gdy osoba chora psychicznie jest jednocześnie niezdolna do samodzielnej egzystencji.
W żadnym przypadku powodem przymusowego przyjęcia do szpitala w świetle art. 29 ust. 1 ustawy z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 882 ze zm.) nie mogą być uciążliwości, które osoba chora psychicznie wywołuje swoim zachowaniem względem osób trzecich.
Aspekt ochrony osób trzecich nie został w ogóle objęty zakresem przesłanek określonych w art. 29 ust. 1 ustawy z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 882 ze zm.). Podlega on jednak uwzględnieniu na tle art. 23 ust. 1 ustawy, który dopuszcza przymusową hospitalizację ze względu na stan bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia lub życia osób trzecich, które stwarza osoba chora psychicznie.
W sytuacji, o której mowa w art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 882 ze zm.), sąd nie może poprzestać na aprobacie dla konkluzji postawionej przez biegłego, według której nieprzyjęcie do szpitala prowadzić będzie do znacznego pogorszenia stanu zdrowia psychicznego. Na sądzie spoczywa powinność ustalenia, jakie dotychczasowe zachowania i z jakich powodów uzasadniają stwierdzenie, że brak leczenia w warunkach zamkniętych prowadzić będzie do pogorszenia stanu zdrowia, na czym pogorszenie to może polegać, i dlaczego w ocenie sądu ma ono charakter „znaczny”.
Spodziewany rozwój choroby psychicznej w kierunku zachowań agresywnych lub autoagresywnych może stanowić przesłankę przyjęcia prognozy znacznego pogorszenia stanu zdrowia. Założenie takie musi jednak opierać się na konkretnych argumentach, wskazanych przez sąd na podstawie materiału sprawy, świadczących o takim ryzyku. Podstawy takiego stwierdzenia nie może natomiast stanowić wyrażone w niestanowczej formule lakoniczne stanowisko biegłego, że zachowań takich w przyszłości „nie można wykluczyć”, jeżeli w ustaleniach faktycznych brak jest zarazem jakichkolwiek bliższych rozważań dotyczących dotychczasowych, a także ewentualnych prognozowanych przejawów agresji ze strony uczestnika
