Ubezwłasnowolnienie jest instytucją prawa cywilnego, której celem jest ochrona osób fizycznych niemogących samodzielnie i świadomie kierować swoim postępowaniem lub wymagających pomocy w prowadzeniu spraw życiowych. Regulacja ta ma charakter ochronny i służy zabezpieczeniu interesów zarówno osoby ubezwłasnowolnionej, jak i osób trzecich uczestniczących w obrocie prawnym.
Ubezwłasnowolnienie całkowite
Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego, osoba, która ukończyła trzynaście lat, może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli na skutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innych zaburzeń psychicznych (w szczególności pijaństwa lub narkomanii) nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Przesłanką decydującą nie jest samo istnienie zaburzenia, lecz jego wpływ na zdolność podejmowania świadomych decyzji.
Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie posiada zdolności do czynności prawnych. W konsekwencji, zgodnie z art. 14 § 1 k.c., czynności prawne dokonane przez taką osobę są co do zasady nieważne. Wyjątek dotyczy umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego – takie umowy stają się ważne z chwilą ich wykonania, o ile nie prowadzą do rażącego pokrzywdzenia osoby ubezwłasnowolnionej.
Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje ona jeszcze pod władzą rodzicielską. Opiekun działa w imieniu i na rzecz podopiecznego, reprezentując go w czynnościach prawnych.
Ubezwłasnowolnienie częściowe
Art. 16 § 1 k.c. przewiduje możliwość ubezwłasnowolnienia częściowego osoby pełnoletniej. Ma ono zastosowanie w sytuacjach, gdy stan psychiczny danej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz wskazuje na potrzebę pomocy w prowadzeniu jej spraw. Przyczyny ubezwłasnowolnienia częściowego są analogiczne jak w przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego, jednak ich nasilenie jest mniejsze.
Osoba ubezwłasnowolniona częściowo posiada ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Oznacza to, że może ona samodzielnie dokonywać jedynie niektórych czynności prawnych. Zgodnie z art. 17 k.c., do ważności czynności prawnych, przez które osoba taka zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem, wymagana jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę, której celem jest udzielanie pomocy i nadzoru, a nie pełne zastępowanie tej osoby w działaniu.
Podsumowanie
Ubezwłasnowolnienie, zarówno całkowite, jak i częściowe, stanowi środek ingerujący w sferę autonomii jednostki, dlatego powinno być stosowane wyłącznie w sytuacjach uzasadnionych rzeczywistą potrzebą ochrony interesów danej osoby. Przepisy Kodeksu cywilnego precyzyjnie określają przesłanki oraz skutki prawne ubezwłasnowolnienia, dążąc do zachowania równowagi pomiędzy ochroną osoby dotkniętej zaburzeniami a bezpieczeństwem obrotu prawnego.
