Zachowek – najważniejsze kwestie

Jednym z najczęstszych pytań dotyczących kwestii spadkowych jest to, czy najbliższa rodzina może domagać się części majątku po zmarłym, nawet jeśli została pominięta w testamencie. Odpowiedzią na to pytanie jest właśnie instytucja zachowku, uregulowana w Kodeksie cywilnym. Jej celem jest ochrona najbliższych członków rodziny przed całkowitym pozbawieniem udziału w spadku.

Prawo do zachowku przysługuje zstępnym (dzieciom, wnukom), małżonkowi oraz – w określonych sytuacjach – rodzicom spadkodawcy, o ile dziedziczyliby po nim z ustawy. Rodzeństwo, dalsi krewni czy powinowaci nie należą do kręgu osób uprawnionych do zachowku.

Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli jednak uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym spadkodawcy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Wskazać należy, że wbrew powszechnemu przekonaniu zachowek nie daje prawa do stania się współwłaścicielem nieruchomości ani do przejęcia konkretnego składnika majątku. Najczęściej jest to roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej skierowane przeciwko spadkobiercy, który odziedziczył majątek.

Istotne, jest także to, że przy ustalaniu wysokości zachowku uwzględnia się również wiele darowizn dokonanych przez spadkodawcę za życia. W praktyce oznacza to, że przekazanie mieszkania jednemu z dzieci w formie darowizny nie zawsze pozbawia pozostałych członków rodziny możliwości dochodzenia swoich praw. W niektórych przypadkach wartość darowizny zostanie doliczona do spadku przy obliczaniu należnego zachowku.

Podkreślić należy, że nie każda osoba należąca do najbliższej rodziny będzie mogła skutecznie dochodzić zachowku. Uprawnienie może zostać wyłączone między innymi w przypadku skutecznego wydziedziczenia, uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia czy zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Każda z tych sytuacji wymaga jednak spełnienia przesłanek określonych w przepisach prawa.

Roszczenie o zachowek nie jest bezterminowe. Co do zasady przedawnia się z upływem pięciu lat. Po upływie tego terminu dochodzenie należności może okazać się niemożliwe, dlatego nie warto zwlekać z podjęciem odpowiednich działań.

Reasumując, wskazać należy, że sprawy dotyczące zachowku często budzą silne emocje i prowadzą do sporów rodzinnych. Warto jednak pamiętać, że każda sytuacja wymaga indywidualnej oceny, ponieważ na wysokość zachowku wpływają m.in. skład majątku spadkowego, wcześniejsze darowizny czy liczba osób uprawnionych do dziedziczenia. W razie wątpliwości warto skorzystać z porady prawnej, aby ocenić, czy w konkretnej sprawie istnieją podstawy do dochodzenia zachowku lub obrony przed takim roszczeniem.